Kazakhstan

Abay äkesine nege “as” bermegen?
Öytkeni, as berüw, jetisin, qırqın berüw Iyslam dininiñ qağıydası emes, şamandıq nanımnıñ sarqınşağı ekenin ozıq oylı ğulama jaqsı bilgen. Iyslamnıñ qospasız taza boluwın qalağan. Burınğı şamandıq ädet-ğurıptardı Iyslam dinimen qatar alıp jürüwge qarsı bolğan.

Mäselen, xakimniñ «Biraz söz qazaqtıñ tübi qaydan şıqqanı jaylı» attı qarasözinde mınaday joldar bar: «…Düniyede ne närseniñ sebebine közi jetpese, sol närseni quday qılıp, din tutatuğın ädetterdiñ sarqının biz de key jerde körgenimiz bar, – deydi Abay, – Kelin tüskende ülken üydiñ otına may quyıp, «Ot ana, May ana, jarılqa!» degizip bas urğızğan sekildi, «ölgen aruwaqqa arnadıq» dep şıraq jaqqan sekildi, jazğıturım kün äweli kürkiregende qatındar şömişimen üydiñ sırtınan urıp, «süt köp, kömir az» degenderi sekildi. Buğan uqsağan köp edi, qudayğa şükir, bul künde joğalıp bara jatqanğa uqsaydı», – dep täwbe aytadı.

Osığan qarap otırıp, Abay xakimniñ paydasız salt-dästürlerdi moyındamağanın, olardıñ qalıp bara jatqanına quwanış bildiretinin payımdawğa boladı. Sonday-aq, osı tärizdi şarıyğat quptamaytın eski din täñirşildik pen şamandıqtıñ sarqınşaq ädet-ğurıp, räsimderin mülde qoldamaytının añğaramız.

Sonday-aq, xakimniñ «Qazaq qulşılığım qudayğa layıq bolsa eken dep qam jemeydi» dep bastalatın 16-şı qarasözinde: «Tilin jattıqtırıp, dinin tazartıp, oylanıp, üyrenip älek bolmaydı» degen joldar bar. Osı söylemdegi «Dinin tazartıp» degen qazaqqa asa awır tiyetin astarlı sözine qarap-aq Abaydıñ dinge selqos qaramaytının bilemiz.

Din ilimine jetik, Quran kärimniñ bilgiri osı sebepti de äkesine as berüwge qulıqtı bolmağan. Oğan mısal retinde tömendegi dälelderdi keltirüwge boladı.

1885 jılı Qunanbay düniyeden ozğannan keyin onıñ özge balaları «Qazaqtıñ saltı boyınşa äkemizge as bereyik» degende Abay: «Asqa mal böleyik, biraq, ol maldı soyıp jurtqa jegizbeyik, orıs şkolasında oqıp jürgen qazaq balalarına järdemge bereyik», – deydi jäne osı aytqanın isteydi de. Abaydıñ «Iynternatta oqıp jür talay qazaq balası», «Ğılım tappay maqtanba»! attı öleñderi osı kezeñderde tuwğan.

Qunanbaydıñ asına şığarılğan mal sanı naqtı mälim emes. Bir xabarda 100 jılqı, 200 qoy delinedi. Abay olardıñ barlığın satıp, Semeydiñ iynternatında oqıytın qazaq jastarına berüwi Qunanbaydıñ özge balalarına da, ağayındarına da, körşiles elderge de unamaydı. «Qunekeñdi atawsız qaldırdı» dep talaylar renjigen. Mäselen, körşiles Nayman ruwınan Abaydıñ tuwğan bölesi Kemelbay Abayğa osı jöninde bılay dep öleñmen sälem aytadı:
“Sälem de Ibırayğa bölem edi,
As berip, Qunekeñdi elemedi.
Jer oşağın tastadı-aw qoñırsıtpay,
Birer kün el kütkennen öler me edi?”

Sonday-aq, ojar Ospan Orazbaydı ulıqqa kirgizbey qapısın tawıp ustap, sonaw Semeyden arbağa baylap äkelgende Uljan: «Sonşa qorlap, baylap-matap äkelgeniñ obal emes pe?» – dep Ospanğa urısqanda Orazbaydıñ: «Bulardıñ soqır men taz körse jını bar ğoy, äkesi Qunanbay soqırdıñ asın bermey aştan öltirip edi», – deytini de osı as bermegendikten.

«As ölik üşin emes, äsirese tiriler üşin kerek. Olar ölimdi sıltaw etip özderiniñ abıroyın, atağın, maqtanın, aydının da asıradı», – deydi Muxtar Äwezov. Sondıqtan da astı kim bolsa sol jasamaydı, tek juwan, bay-şonjarlar ğana jasaydı. Ömirde kedeydiñ ası deytin as bolmaytını da sol.

As berüw sonaw türki zamanınan, kök aspanda kök täñiri sanağan şamandıq kezden beri kele jatır. Onı alğaş salt retinde engizgen Şıñğısxan degen de pikirler aytıladı.

Orxon-Eniysey öñirindegi balbal tastardağı sına jazuwlardan Türik elin quwattı ıymperiyyağa aynaldırğan Külteginge berilgen as tuwralı jazba derekti ğalımdar aştı. Demek as berüw, qırqın, jetisin berüw Iyslamğa deyingi qara tünek ğasırlardıñ räsimi eken.
Jaña qoğamnıñ jaña bayları, qazirgi qaltalılar da «babamız sonday edi», «atamız munday edi», «ana batır, bıy ğajap», «mına qajı keremet», «mına äwliye qara suwdı teris ağızıp, ölgendi tiriltken» dep as berüwde. Budan xalıqqa keler qanday payda bar? Qur ısırapşılıq. Bul istep jürgenderiniñ barlığı axiyrette joqqa şığarıladı.

«As attıniki, toy tondıniki» dep munıñ da qızığın baylar, lawazımdı şenewnikter, aqın-jazuwşılar tärizdi qawım ğana körüwde.
Ölgenderdi däriptew keyingige ne äpermek? Tipti, Payğambardıñ özi men saxabalarğa as berip, at şaptırmağan. Bizdiñ atalarımız olardan artıq emes şığar. Bul jöninde Xalıyfa Altaydıñ jazbalarında da aytıladı.

Abaydıñ äkesine as bermegenin osı sebepti eşkim de jazğıra almasa kerek. Asqan aqıl ıyesi as berüwdiñ din İyslamnıñ şartı emes ekenin jetik bilip, ısırapşılıqqa jol bermewde eşkimnen ıqpaptı. Xakimniñ «Maxabbatpen jaratqan adamzattı» dep bastalatın äygili öleñi «Bastı bayla, jolına, malıñ tügil» dep ayaqtalmawşıma edi?

Asqa şığındalatın qıruwar qarjını, düniye-maldı jol jöndewge, jupını otbasılardıñ balaların oqıtuwğa, diniy kitaptar şığaruwğa, meşit-medrese saluwğa jumsasa qanşalıqtı qıruwar sawap bolar edi şirkin!

Marat Tüñlikbayev (zeynetker)
(Iyman – blogınan)

http://nurotau.kz/?p=484