در دو روز گذشته ( 5 و 6 سرطان) اجلاس مشورتی حزب وحدت اسلامی افغانستان در کابل دایر گردید و سخنان زیادی در این اجلاس مطرح گردیده که جسته و گریخته از مطبوعات شنیدم و تنها قطعنامه آن را دیدم که مطابق موقف و سیاست کنونی استاد خلیلی بسیار خوب تنظیم شده است و من و جمع زیادی از فعالین حزب از همه ولایات در این اجلاس شرکت نداشتیم و دعوت هم نشده بودیم. این که در این اجلاس چه مطرح شده و هدف اصلی از برگزاری آن چه بوده بماند در فرصت دیگر.

غرض از این یادداشت کوتاه این است که جمع زیادی از دوستان در داخل و خارج کشور از اساسنامه حزب می پرسند و این که آیا حزب اساسنامه ای دارد یا نه و کی تصویب شده و متن آن کجا است؟ و حتی برخی گویا گفته که اساسنامه مفقود شده است.

باید خدمت دوستان بگویم که بعد از تأسیس نظام سیاسی جدید و قانون اساسی جدید افغانستان، قرار شد که احزاب سیاسی کشور با آرایش جدید و مطابق قانون اساسی جدید و قانون جدید احزاب سیاسی از نو ثبت و راجستر شوند. از اواخر سال 82 و به طور جدی در اوایل سال 1383 استاد خلیلی و بزرگان دیگر حزب، به خاطر تجربه و سابقه ای که در این گونه مسایل داشتم، از من خواستند که مرامنامه و اساسنامه جدیدی را برای حزب تدوین کنم. من این کار را به کمک و مشوره تنی چند از دوستان و از آن جمله مرحوم استاد واعظی و مرحوم استاد مصطفی اعتمادی و برخی دیگر، به زودترین فرصت ممکن تکمیل کردم. یکی از دوستانی که بسیار در این مورد کمک کرد آقای سید محمد هاشمی معین فعلی وزارت عدلیه است که در آن زمان در بخش انسجام و ثبت احزاب در وزارت عدلیه فعالیت می کرد. ایشان تعدادی از مرامنامه ها و اساسنامه های جدید احزاب را در اختیار من گذاشتند و مشوره های مفیدی داشتند. متن قلمی هردو سند (مرامنامه و اساسنامه) به خط خودم اکنون هم نزدم موجود است که تصویر برخی از آن صفحات را ضمیمه این یادداشت می بینید. در آن روزها حتی یکی از پیشنهادها از سوی برخی از بزرگان و جوانان این بود که این حزب به نام «حزب مشارکت ملی افغانستان» ثبت شود و بر این نام اصرار هم داشتند تا به گمان آنان رنگ و بوی دوره جهاد کمتر شود و در آن زمان نشریه حزب در کابل هم به همین نام «مشارکت ملی» نشر می شد اما من و اکثریت دوستان نام اصلی حزب را ترجیح می دادیم و آن را میراث تاریخی مردم و میراث سیاسی شهید مزاری می دانستیم و سرانجام هم به نام «حزب وحدت اسلامی افغانستان» تدوین شد.

این مرامنامه و اساسنامه مطابق شرایط 15 سال پیش و بر اساس اوضاع جدید کشور یکی از بهترین اسناد تشکیلات حزبی در کشور است. البته در شرایط فعلی نیاز به بازنگری و اصلاحات مجدد دارد زیرا شرایط تغییر کرده و کاش کنگره حزب در این سال ها دایر می شد که این تعدیلات را اعمال می کرد چون تعدیل در اساسنامه تنها از صلاحیت های کنگره است.

به هر حال بعد از تدوین و تأیید اولیه، متن نامه تقاضای راجستر به وزارت عدلیه را تهیه کردم که در ماه ثور آن سال به امضای استاد خلیلی با ضمیمه مرامنامه و اساسنامه و اسناد دیگر به وزارت عدلیه فرستاده شد. در وزارت عدلیه به عنوان بیست و هشتمین حزب ثبت شد و مطابق اساسنامه قرار شد که اولین اجلاس مجلس مؤسسان حزب دایر شود. در آن روزها من به عنوان اولین والی دایکندی به نیلی رفتم و قرار شد که اجلاس مجلس مؤسسان در ماه سنبله 1383 در کابل برگزار گردد که در آن تاریخ از نیلی به کابل آمدم و در این اجلاس به عنوان رئیس اجلاس انتخاب شدم. مهم ترین آجندای اجلاس تعیین رهبر حزب و معاونان و اعضای شورای مرکزی و تصویب مرامنامه و اساسنامه بود که من جریان آن را مدیریت می کردم. اساسنامه به تاریخ 13/6/1383 به تصویب رسید. استاد خلیلی به عنوان رهبر و من و خانم حبیبه وهاج به عنوان معاونان اول و دوم برگزیده شدیم. مطابق اساسنامه، شورای مرکزی 151 عضو دارد که باید 101 عضو توسط مجلس مؤسسان انتخاب می شدند که در همین اجلاس طی یک انتخابات بسیار شفاف برگزیده شدند و تعیین 50 عضو دیگر به صلاحیت رهبر حزب و هیأت اجرایی آن گذاشته شد که بعد انتخاب کنند. اما متأسفانه از آن تاریخ به بعد به دلایل نامعلوم، نه جلسات شورای مرکزی دایر شد و نه کنگره و سایر ارکان تشکیلاتی حزب. گفتنی است که گزارش آن اجلاس در آن زمان در نشریه مشارکت ملی به تفصیل نشر شد.

متن اساسنامه حزب نزد شرکت کنندگان اجلاس مؤسسان سال 1383 موجود است و به نام دفتر فرهنگی حزب هم در آن زمان نشر شد. متن خطی و چاپی آن نزدم موجود است و خوشبختانه در سال های بعد که وزیر عدلیه بودم یکی از علاقه مندی های شخصی و از آرزوهایم این بود که تمام مرامنامه ها و اساسنامه های احزاب ثبت شده در وزارت عدلیه را نشر کنم و آقای سید محمد هاشمی هم که در آن زمان رئیس اداری وزارت بود اصرار داشت که این اساسنامه ها از طرف خود وزارت عدلیه چاپ شود. تا آن تاریخ یعنی زمستان 1384 تعداد 81 حزب در وزارت عدلیه ثبت شده بود. متن کامل مرامنامه ها و اساسنامه های 81 حزب به شمول بیوگرافی مختصر رهبران آنان را تحت همین نام یعنی «مرامنامه ها و اساسنامه های احزاب سیاسی افغانستان» در دو جلد و در 1243 صفحه و با مقدمه کوتاهی به قلم این جانب، نشر کردیم و متن مرامنامه و اساسنامه حزب وحدت اسلامی افغانستان، به عنوان بیست و هشتمین حزب در صفحه 417 تا 433 جلد اول نشر شده و شماره بیست و نهم هم به مرامنامه و اساسنامه حزب وحدت اسلامی مردم افغانستان به رهبری استاد حاجی محمد محقق اختصاص یافته است.

این دو جلد کتاب یکی از اسناد مهم در باره احزاب سیاسی افغانستان است که داشتن و خواندن آن برای هر پژوهشگر تاریخچه احزاب سیاسی افغانستان مفید و بلکه ضروری است و علاقمندان مرامنامه و اساسنامه حزب وحدت اسلامی افغانستان و سایر احزاب می توانند به آن کتاب مراجعه کنند.